Zaliczka a przestępstwo przewłaszczenia – ORZECZNICTWO

W praktyce powstał ciekawy problem dotyczący instytucji zaliczki, a mianowicie czy kwota wpłacona w ramach zaliczki za wykonanie umowy cywilnoprawnej, która następnie nie została zwrócona ze względu na brak wywiązania się z tej umowy, może być traktowana jako „powierzona” w rozumieniu art. 284 § 2 kodeksu karnego.

W rozpoznawanej przez Sąd Najwyższy sprawie (Wyrok SN V KK 391/14), Strony zawarły umowę, której przedmiotem było wybudowanie domu. Pokrzywdzeni realizując obowiązki wynikające z zawartej umowy przekazali tytułem zaliczki określoną kwotę pieniędzy. Suma zaliczki oraz wpłaconych pozostałych kwot miała równać się końcowej cenie domu.

Sąd Najwyższy uznał, iż o ile sama odmowa zwrotu pieniędzy może być traktowana jako wykonanie czynności czasownikowej przestępstwa z art. 284 § 2 k.k. (tj. przywłaszczenia) o tyle przedmiotem przywłaszczenia nie mogą być pieniądze, które stanowią przewidzianą umową zapłatę za wykonanie określonej pracy. W tym przypadku bowiem przekazywane na rzecz wykonawcy pieniądze stanowiły formę zapłaty za wykonywaną usługę, a tym samym pieniądze z chwilą ich przekazania, nie miały dla wykonawców statusu rzeczy cudzej.

Konsekwencją założenia, iż pieniądze stanowiły własność wykonawców jest uznanie że mogli oni w dowolny nimi dysponować i zarządzać (a zatem przeznaczyć je nawet na cele niezwiązane z budową domu). Różnica polega zatem na tym, iż w przypadku przestępstwa przywłaszczenia (art. 284 § 2 k.k.) osoba która przekazuje rzecz, zastrzega sobie jej zwrot, a tym samym osoba która otrzymuje taką rzecz nie ma prawa nią rozporządzać jak swoją własnością (por. np. M. Dąbrowska – Kardas, P. Kardas w: A. Zoll, Kodeks karny. Komentarz. Część szczególna. Tom III 2006, s. 230)

Reasumując powyższe należy wskazać, że Sąd Najwyższy zwrócił uwagę na problem pojawiający się często na etapie postępowania przygotowawczego. Przedsiębiorcy składający zawiadomienia o możliwości popełnienia przestępstwa przez ich kontrahentów, zapominają częstokroć iż ze względu na sposób sformułowania przez nich umowy, zawiadomienia takie są całkowicie bezzasadne. Tak więc w przedmiotowym stanie faktycznym Sąd przyjął, iż przestępstwo przewłaszczenia nie ma miejsca.

Czy brak zwrotu zaliczki jest przestępstwem?

Nie zawsze. Sam fakt niewykonania umowy i brak zwrotu zaliczki nie oznacza automatycznie popełnienia przestępstwa. Konieczne jest ustalenie, czy środki zostały powierzone sprawcy oraz czy doszło do ich przywłaszczenia.

Czy wykonawca może odpowiadać karnie za zatrzymanie zaliczki?

To zależy od okoliczności sprawy i treści zawartej umowy. Jeżeli pieniądze zostały przekazane jako zapłata za usługę, mogą nie stanowić rzeczy powierzonej w rozumieniu art. 284 § 2 k.k.

Czym różni się przywłaszczenie od niewykonania umowy?

Niewykonanie umowy ma co do zasady charakter cywilnoprawny. Przywłaszczenie wymaga wykazania, że sprawca otrzymał rzecz cudzą i następnie potraktował ją jak własną.

Czy można zgłosić brak zwrotu zaliczki na policję?

Można złożyć zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa, jednak organy będą badać, czy sprawa ma charakter karny, czy jedynie cywilny.

Pomoc prawna dla przedsiębiorców

Spory gospodarcze, niewykonanie umów oraz problemy z rozliczeniami między kontrahentami wymagają właściwej analizy prawnej. Kancelaria wspiera przedsiębiorców w sporach dotyczących umów, należności oraz odpowiedzialności karnej gospodarczej.

Zakres pomocy obejmuje:

• analizę i przygotowanie umów,
• odzyskiwanie należności,
• spory między przedsiębiorcami,
• zawiadomienia o podejrzeniu popełnienia przestępstwa,
• reprezentację w sprawach karnych gospodarczych.

Kancelaria zapewnia kompleksową obsługę prawną firm, wspólników oraz członków zarządu, dbając o ochronę ich interesów biznesowych.